Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 10

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen folk şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, bağ eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü mazmunında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makalelan ve zamanla anonimleneşeli bir nazım biçimidir. ırlamakler ana dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki dörtlüklere (üçlük veya ikilik bile olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise folk dilinde “saz” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yine edilen ikilik (ya da henüz çok) dizelerdir.

ırlamaknün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir folk şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en besbelli özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Kısaca hece skorsı itibarıyla bir sınırlama gayrimümkün.

ırlamaklerin kocaman çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. ırlamakler bu şekilde folkın varlıkı olurlar ve folkın her kesimine seslenme eden sanatkârlar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir musiki türüdür. ırlamakler çoğu posta, bir tabiat olayı ya da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, belde adlarının, ayrıca konuların dahi değiştiği görüldüğü için, nerede doğduklarını saptamak mecalleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere için usulsüz ve usullü yırler olarak iki fark yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı içine vadi uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise alelumum temsil havaları belde tuzakır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık çevre adı verilmektedir.

Türklerde nöbetlenen konulara için bile sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Konularına için yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Natür yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Tören yırleri
İş yırleri
Katlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Olta yırleri
Mizaç ve efsanevi yırleri
Zeybek havası ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve kederklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri